عبادت مشغول گشت . و امّا كودك اصحاب الاخدود ، قصّهء او در جاى خود بيايد - ان شاء اللَّه تعالى . قوله تعالى : * ( ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ) * ، اين عيسى بن مريم است . * ( قَوْلَ الْحَقِّ ) * ، مرفوع است به خبر ابتداى محذوف ، اى هو قول الحقّ ، يعنى ذلك الَّذي قصصنا عليك من قصّة عيسى قول الحقّ ، و قيل : قوله * ( قَوْلَ الْحَقِّ ) * ، بر ( 1 ) اين دو وجه باشد ، يعنى آنچه من بر تو انزله كردم از حديث عيسى قولى درست است ، و گفتند : قول عيسى ، قولى حق [ و ] ( 2 ) درست است . و وجهى ديگر آن است كه : اين خبر جملهء اوّل است خبر از عيسى - عليه السّلام - و التّقدير : ذلك عيسى بن مريم كلمة الحق ، كه از نامهاى عيسى يكى كلمه است ، و الحق هو اللَّه - عزّ و جلّ ، يعنى كلمة اللَّه ، و اين وجهى نيكوست . و نيز روا بود كه ، قول الحقّ بدل اشتمالى بود ، چنان كه : اعجبني زيد قوله ، اى قول زيد اعجبني ، اى ذلك قول عيسى بن مريم قول الحق . و عاصم و ابن عامر و يعقوب [ خواندند ] ( 3 ) : قول الحق به نصب « لام » على المصدر ، يعنى قال قول الحق ، و در قراءت عبد اللَّه آمده است : قال الحقّ ( 4 ) به معنى قول الحقّ . و القول و القال و القيل ، لغات كالعاب و العيب ( 5 ) و الذّام و الذّيم ( 6 ) . * ( الَّذِي فِيه يَمْتَرُونَ ) * ، آن كه در او شك مىكنند ( 7 ) . و الامتراء المصدر ، و المرية الاسم . * ( ما كانَ لِلَّه أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ ) * ، آنگه نفى كرد از خويشتن از ( 8 ) آن كه او فرزند گيرد ، گفت : نباشد خداى را ، يعنى محال است در حقّ او ، اتّخاذ فرزند نه بر حقيقت ولادت نه بر طريق تبنّى ( 9 ) ، چه هيچ دو بر خداى تعالى روا نيست . و « ما » ، نفى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : در . ( 3 - 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخه آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 4 ) . آط بمعنى الحق . ( 5 ) . آط ، آب ، آز ، مش : كالعاب و العيب . ( 6 ) . آب ، آز ، مش : و الذّاب و الذّيب . ( 7 ) . اساس : آن كه شما در او شك مىكنى ، به قياس با نسخهء آط ، و اتفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 8 ) . اساس : جز ، آط ، آب ، آز ، مش : جواز ، به قياس با نسخه آج و ترجمهء همين آيه در قسمت مربوط به ترجمهء آيات ، تصحيح شد . ( 9 ) . مش : بطنى .